LIMS, laboratuvarın numune kabulünden imzalı rapora kadar bütün işini tek yerde tutan yazılımdır. Bu sayfa ne olduğunu, neyi çözdüğünü ve seçerken hangi soruların sorulması gerektiğini anlatır.
LIMS — açılımıyla Laboratory Information Management System, Türkçesiyle Laboratuvar Bilgi Yönetim Sistemi — bir laboratuvarın günlük işini uçtan uca yürüten yazılımdır. Numunenin kapıdan girdiği andan müşteriye imzalı rapor gittiği ana kadar geçen her adım aynı sistemde kayıt altına alınır.
Bir LIMS’i muhasebe programından ya da genel bir iş takip yazılımından ayıran şey şudur: laboratuvarda üretilen şey bir ölçüm sonucudur ve o sonucun arkasında hangi metodun, hangi cihazın, hangi personelin ve hangi hesap kuralının durduğu sorulabilir olmalıdır. LIMS bu soruyu cevaplayabilmek için kurulur.
Kısaca: LIMS “işi takip eden” bir yazılım değil, sonucun nasıl üretildiğini kanıtlayan bir kayıt sistemidir.
Bir laboratuvarın Excel ve kâğıtla yürüttüğünde en çok zorlandığı yerler şunlardır:
Bu soruların hepsi denetimde sorulur ve hepsinin cevabı kayıtta olmak zorundadır. Excel bu cevapları veremez — çünkü Excel’de kim ne zaman neyi değiştirdi bilinmez.
LIMS satın alırken demo ekranları birbirine benzer; fark, ekranın altında kalan kurallarda ortaya çıkar. Görüşmede sorulacak yedi soru:
| Soru | Neden önemli |
|---|---|
| Kendi metot ve formüllerimizi kod yazmadan tanımlayabilir miyiz? | Her metot değişikliği için satıcıya bağımlı olmak, hem maliyet hem gecikme demektir. |
| Yayınlanan formül sürümü donuyor mu? | Formül değişince eski raporun hangi kuralla hesaplandığı bilinmezse rapor savunulamaz. |
| Hesap sunucuda mı yapılıyor? | Tarayıcıda yapılan hesap kullanıcı tarafından değiştirilebilir; kayıt güvenilirliğini yitirir. |
| Ondalık nasıl tutuluyor? | Kayan noktalı sayı (float) küçük ama biriken hatalar üretir; ölçüm sonucunda kabul edilemez. |
| Kayıt silinebiliyor mu? | Silinebilen kayıt, denetim izini kullanışsız kılar. Doğru davranış: düzeltme yeni satır açar. |
| Yazılımın doğrulaması var mı? | Akreditasyon, kullanılan yazılımın amacına uygunluğunun doğrulanmasını ister. |
| Veri nerede duruyor? | Müşteri sonuçları gizlidir; verinin hangi ülkede, kimin sunucusunda durduğu bir karardır. |
Bu soruların cevabı “evet” değil, gösterilebilir olmalıdır. Demo sırasında bir sonucu değiştirip denetim izinde eski değerin durduğunu görmek, bir slaytta okumaktan farklıdır.
Labdata, ISO/IEC 17025 akredite deney laboratuvarları için yazılmış bir LIMS’tir. Yukarıdaki yedi sorunun karşılığı üründe şöyle duruyor:
Kendi metotlarınız ve rapor şablonlarınızla nasıl çalıştığını gösterelim.