Yeterlilik testi ve sonuçların güvencesi

Neden gerekli?

Bir laboratuvar kendi kontrol kartlarına bakarak kesin olduğunu görebilir — ölçümleri birbirine yakındır, saçılım dardır. Ama hepsi aynı miktarda yanlışsa bunu kendi verisinden asla anlayamaz. Sistematik sapma, içeriden bakınca tutarlılık gibi görünür.

Yeterlilik testi (proficiency testing, PT) bu kör noktayı kapatır: bağımsız bir sağlayıcı aynı numuneyi birçok laboratuvara gönderir, gelen sonuçları karşılaştırır ve her laboratuvara kendi performansını bildirir.

ISO/IEC 17025 m.7.7, sonuçların geçerliliğinin izlenmesini ister ve bu izlemenin uygun olduğunda laboratuvarlar arası karşılaştırmayı içermesini bekler. TÜRKAK, akredite kapsam için yeterlilik testine katılımı ayrıca takip eder.

Yeterlilik testi mi, karşılaştırma mı?

İki kavram karıştırılır; farkı sağlayıcının niteliğindedir.

Bazı parametreler için PT programı yoktur. O durumda laboratuvarlar arası karşılaştırma, sertifikalı referans malzemeyle ölçüm ya da farklı bir metotla teyit gibi yollar kullanılır — ve neden PT’ye katılmadığı yazılı olarak gerekçelendirilir.

z-skoru nasıl okunur?

Sonucunuz genellikle z-skoru ile değerlendirilir. Formülü basittir: sizin sonucunuzun atanmış değerden farkı, hedef standart sapmaya bölünür.

z = (x − X) / σ  ·  x: sizin sonucunuz · X: atanmış değer · σ: hedef standart sapma

Bazı programlar z′, ζ (zeta) ya da E_n skoru kullanır. E_n özellikle kalibrasyon sonuçlarında görülür ve belirsizliği hesaba katar; |E_n| ≤ 1 uygun sayılır.

Şüpheli sonuç göz ardı edilmez

En sık yapılan hata, 2 ile 3 arasındaki skoru “geçti” sayıp geçmektir. Şüpheli sonuç bir eğilim uyarısıdır: art arda iki şüpheli sonuç, tek bir başarısız sonuçtan daha kötü bir işarettir çünkü sapmanın kalıcı olduğunu söyler.

Başarısız sonuç geldiğinde

Başarısız PT sonucu bir felaket değil, sistemin çalıştığının kanıtıdır — yeter ki üzerine gidilsin. Denetçi başarısız sonucu değil, ne yapıldığını sorar.

1. Uygunsuzluk kaydı açın. PT sonucu bir uygunsuzluk kaynağıdır; sözlü değerlendirmeyle kapatılmaz.
2. Önce bariz sebepleri eleyin. Numunenin yanlış saklanması, sonucun yanlış birimle bildirilmesi, transkripsiyon hatası, son teslim tarihinden sonra ölçüm. Başarısızlıkların önemli bir kısmı laboratuvarın tekniğiyle değil bildirimle ilgilidir.
3. Sonra tekniğe bakın. Kalibrasyon eğrisi, referans malzemenin son kullanma tarihi, cihaz durumu, personel yetkinliği, metot adımlarında sapma.
4. Etkilenen sonuçları değerlendirin. Bu en çok atlanan adımdır: sapma ne zamandan beri var? O dönemde raporlanan müşteri sonuçları etkilendi mi? Etkilendiyse m.7.10 (uygun olmayan iş) devreye girer ve gerekirse rapor geri çağrılır.
5. Düzeltici faaliyet açın ve etkinliğini ölçün. Faaliyet, bir sonraki PT sonucuyla ya da hedefli bir kontrol çalışmasıyla doğrulanır. “Personele hatırlatıldı” bir düzeltici faaliyet değildir.

Yazılımda ne aranmalı

• PT kayıtları parametre bazında tutulmalı; skor, tarih ve sağlayıcı bir arada durmalı.
• Başarısız sonuç uygunsuzluğa bağlanabilmeli; iki ayrı defterde duran kanıt denetimde birleştirilemez.
• Katılım planı olmalı: hangi parametrede en son ne zaman katıldınız, sıradaki ne zaman?
• Kontrol kartları aynı sistemde olmalı — PT dışarıdan, kontrol kartı içeriden aynı soruyu sorar.